Quc T Gim - Trng i hc u tin ca Vit Nam (l076 - 1802)
Quc T Gim Thng Long thc s l trng i hc u tin ca nc ta, vi cp hc cao nht ca h thng gio dc thi phong kin, do triu nh trc tip lnh o t vic xc nh chc nng nhim v ca nh trng, b nhim quan chc, cp kinh ph, n c vic ging dy, hc tp ca gim sinh.
1. Nhim v ca Quc T Gim : 
Khi mi thnh lp nm 1076 nh trng c tn l Quc T Gim. Nm 1236 gi l Quc T Vin, sau li gi l Quc Hc Vin. n Thi L sau khi m mang thm t tn l Thi Hc Vin. Trong Kin Vn tiu lc ca L Qu n (1726 - 1784) c ghi : Nm Mu Thn (1428)... h chiu trong nc dng nh hc, dy d nhn t., trong kinh c Quc T Gim, bn ngoi c nh hc cc ph. Nh vua thn hnh chn con chu cc quan v thng dn tun t b sung vo hc cc cc chu cn, chu  ng tin v sung vo gim sinh Quc T Gim".
u th k XVII nhn dp hon thnh tu sa Quc T Gim, Trn Danh Dnh  vit bi k Quc T Gim c on: "Quc T Gim c thit lp  t lu ri, nhng c phi ch t ra cho c hnh thc sung khng? Bi v, i vi cng lao ca Khng T gy dng tt phi ly Quc T Gim lm ch t tn sng, i vi gio ha vn minh trong thin h, tt phi ly Quc T Gim lm bu tri chn hng thi th. Vy h khng nn m mang thit lp ch t ci gc hay sao" V : (Nh Gim l ch  gy nui nhn ti m thin h khng th khng c cng ca Nho gio by gi mi ra lnh cho th sa sang gy dng: ca ng o c du nht nht y theo tng vch nn c, nhng x nc nhn ngha quy m mi ni bt v cao rng hn, p  hn. Sn v ct th b th khang trang, cung tht thy u trng l. Trn  tn sng o thng thnh hin, di d gy dng nhn ti tun t. Lc nh Cha ng kiu n thm Quc T Gim th nhng ngi cho nh Gim l ch c c ca mnh u nh nc cun cun  n. Lc t quan ging dy, th nhng ngi xin vo hc u c v bay nhy phn ph h h".
Bn cnh nhim v "Rn tp s t, gy dng nhn ti", Quc T Gim cn c nhim v na l: Bao c cc gim sinh ca nh trng vi triu nh  b dng lm quan.
Vic bo c ngi lm quan c hai li : Mt l ly ngi ti c hn m khng cn c thn phn, hai l ly ngi danh vng. Nh s hc Phan Huy Ch nhn xt : "H bo c bt u t thi Hng c. By gi vic lm y thn trng m trng php li nghim, cho nn khng ai dm bo c thin t, cc chc u xng dng, rt cng thu c hiu qu l chn c ngi".
Vic Quc T Gim ng ra bo c theo quy nh ca triu nh. Nm 1478 : Li b v quan Quc T Gim theo s khuyt m bo c ln d chn b. Nm 1496 li quy nh : "H cc x c khuyt Nho hc Hun o th Li b tu ln ri gi sang Quc T Gim v cc nha mn  chn bo c cc thuc li l Nho sinh c trng trng, gi sang b L kho hch, trng cch th tuyn b nh l". Nm 1721 quy nh c th hn: "Hng nm, bn thng trng... quan Quc T Gim kho hch gim sinh v c nhn. Bn kha trng c th cho quan Quc T Gim bo c  b Li s dng".
Nh vy c 2 cch tuyn dng vo ngch quan li l thi v c. Nhng d thi hay c, cc Nho sinh cng u phi hc. Quc T Gim l ni hc tp ca cc gim sinh, c nhn nn d c iu kin pht hin ngi ti gii  tuyn dng. Mt khc gim sinh Quc T Gim nu thi  Tin s s c b nhim cc chc v cao hn. Cho nn nhim v o to nhn ti cho b my cai tr ca Quc T Gim ht sc quan trng.

2. iu hnh v ging dy  Quc T Gim.
Ngay t nm 1076 khi mi thnh lp Quc T Gim vua L Thi Tng  cho tuyn nhng quan gii ch vo dy, nhng tn cc chc quan cha r. Theo Phan Huy Ch vit trong Lch triu hin chng loi ch th : "i Trn mi t chc T nghip. u nh L li t cc chc T Tu, Trc ging, Bc s, Gio th. i Hng c nh quan ch, t phm trt cc chc y  vo hng tng t phm tr xung. Li t thm chc Ng Kinh bc s thuc Quc T Gim. Thi Trung Hng v sau bi chc Ng Kinh bc s, cn cc chc khc u theo nh c.
Nhn s iu hnh v ging dy  Quc T Gim thay i theo cc triu i nhng c th ly thi L (i Hng c) lm chun  xem xt v i th nh sau:
- T Tu: Phng mnh trng coi Vn Miu - Quc T Gim, rn tp s t, hng thng theo ng k cho tp lm vn  gy dng nhn ti (nh Hiu trng ngy nay) v kim c vic ch l Vn Miu.
- T Nghip : c tng ng phm (nh hiu ph). i Trn cha c chc T tu, chc T nghip ng u. i Trn Minh Tng, Chu Vn An gi chc ny.
Hai chc v ny thng l danh nho, i thn o c trong sng nh : Chu Vn An, Nguyn Phi Khanh, Thn Nhn Trung, Ng S Lin, V Qunh, L Qu n... T nm 1328 n nm 1802 c 89 v T Tu v T Nghip Quc T Gim.
Trc ging, Bc s, Tr gio, Gio th, Hun o l cc chc hc quan ging dy. C thi cn t thm chc v Ng Kinh bc s, mi v chuyn nghin cu su mt b sch kinh in ca Nho gio  dy cc gim sinh.
H thng hc quan Quc T Gim xp theo phm cp quan li chia lm 9 phm gm 18 cp (chnh v tng).
- T Tu: Tng t phm, c hng 44 quan mt nm, t th nghip 4 mu, rung t (vua ban) 15 mu v rung t 10 mu. Ba nm sau khi cht phi tr li nh vua.
- T nghip: Chnh lc phm, c hng 36 quan mt nm.
- Gio th: Chnh bt phm, c hng 21 quan mt nm.
Chi tiu ca Quc T Gim hng nm da vo hoa li 70 mu rung do triu nh cp v thu c H Vn.
V vic ging dy, mi thng hc quan ra mt bi tiu tp  thi kho cc hc sinh vo hc, bn thng trng trong bn ma (Xun, H, Thu, ng). Quan gim kho ra mt bi i tp  kho st cc gim sinh. Ai thi bn k u trng tuyn th i thi Hi, thi nh, nu ng vo nm c t chc thi, hoc c Quc T Gim bo c  b Li tuyn dng.
3. Vic hc  Quc T gim.
c tuyn vo lm gim sinh Quc T Gim l nhng ngi   c nhn k thi Hng, qua mt k kim tra  B L, nu thnh tch xut sc mi c nhn vo hc  chun b d thi Hi.
Cc gim sinh c chia lm 3 hng (tam x): Thng sinh hc bng 10 tin mt thng. Trung x sinh c 9 tin, H x sinh c 8 tin. Mi x c 100 ngi. Tng cng 300 gim sinh. Thi gian hc tp  Quc T Gim ni chung l 3 nm. Ni quy ca Quc T Gim rt nghim. Nm 1511 Vua L Tng Dc ban hnh quy nh hc tp : "Cc gim sinh, sinh , nho sinh, c n ngy mng mt, ngy rm hng thng u phi mc o m im mc ng nh php. Phi tun theo hc quy, tp hc nghip cho c thnh ti gip ch cho nc. Ngi no cu may bn cnh, rong chi ng x, tr b vic hc, thiu im mc 1 ln th pht 140 t giy trung ch, thiu im mc 2 ln th pht 200 t giy trung ch, thiu im mc 3 ln th kim xt tu ln giao cho b Hnh xt hi, thiu im mc 5 ln th bt sung qun".
Cch hc tp ch yu l phi t hc, t nghin cu nhiu, nghe ging t. Mi thng nghe thy ging cc kinh truyn 2 k, tp lm vn 4 k. Bi tp lm vn c th lm ngay ti lp trong ngy phi xong, c th em v nh lm, my hm sau th np  thy chm bi vn theo li phn loi thnh 3 loi: u, bnh v th. Loi th li chia lm 3 loi: th mc l bi c on hay, th cc thuc loi xong, bi km b ph lit. Nhng bi tht hay c chn c trong nhng bui bnh vn cho ca trng nghe, km theo nhng li bnh ca thy.
Ngoi cc gim sinh Quc T Gim, s t cc ni v kinh  hc tp  ch thi Hi cng c h ghi tn n nghe ging v bnh vn  Quc T Gim. V vy cc k ging v bnh vn  Quc T Gim c t chc rt trng th, c mi cc quan chc trong triu v cc nh khoa bng n d.
Trong thi gian hc  Quc T Gim  chun b cho k thi Hi, gim sinh phi tp trung sc lc vo vic luyn tp li "vn chng c t theo nhng hnh thc, quy cch c nh, chuyn dng cho vic thi c. Ni dung kin thc c trnh by trong cc th loi: Kinh ngha, Ch, Chiu, Biu, Th, Ph, Vn sch.
1. Kinh ngha: l mt th vn  gii thch mt hoc nhiu cu trch trong cc sch T Th. Loi vn ny thng lm theo li bin vn (cu sng i), c i thng vn, gm cc on: ph , tha , khi ging, khai ging, trung c, hu c, kt c. Bn loi cui (khai gi, trung c, hu c, kt c) mi on chia lm hai v, trong i v i nhau, gm 8 v tt c, nn gi l vn lt c
2. Ch, Chiu, Biu : Ch l li vua phong thng cho cng thn. Chiu l li vua truyn v  mt vic quan trng ca triu nh, ca t nc (chiu di , chiu ln ngi). Biu l li thn dn, quan chc chc tng hoc t n vua.
3. Th : Lm theo lut th ng. Th ng c 2 loi:
C th v Cn th.
-  C th : Hnh thc tng i t do, kh th c th di .ngn, khng i hi cht ch v m iu. C th li chia lm hai loi : loi ng c (mi cu 5 ting) v loi tht c (mi cu 7 ting) .
- Cn th : (cn gi l kim th) gm c Tuyt c v Lut thi
Tuyt c : (tc t tuyt) c nh bi c 4 cu, khng i hi phi i, nhng c quy nh bng trc v gieo vn.
Lut thi : i hi cch lut v nghim ngt, c 8 cu, 4 hoc 5 vn. Cc cu 3 - 4 v 5 - 6 phi i nhau. Cu 2, 4, 8 phi p vn (cu u c th khng). Lut thi cn c ng thut lut (mi cu 5 ting) v tht lut (mi cu 7 ting) .
4. Ph : L th vn c vn hoc xen gia vn vn v vn xui  t phong cnh, s vic, cm ngh v cnh vt hoc s kin.
Ph c 2 loi : Ph C th v ph ng lut.
- Ph C th : Lm theo li vn bin ngu hoc nh mt bi vn xui c vn.
- Ph ng lut : C vn, c i v theo lut bng trc nh th ng. V b cc c 6 phn: Lung (li m u bao qut ton bi), Bin nguyn ( ngha, gc tch ca cu bi), Thch thc (gii thch u bi), Phu din (dn chng minh ha cho r) , Ngh lun (nhn nh  ngha ca cu bi) v Kt ( kt thc) .
5 - Vn sch : L bi vn trnh by  kin ring ca mnh v vn  trong kinh ngha hoc chnh s nhm gii p nhng cu hi nu trong  bi Vn sch c th vit theo li bnh thng hoc thnh thong c i, khng vn cng c.
Vn sch c chia lm 2 loi : Vn sch mc v Vn sch o.
Vn sch mc : Thng c cu bi rt di, hi v nhng vic trong kinh truyn, s sch, mt hoc nhiu vn , c tm gn trong mt cu c tnh cht khi qut gi l  n, di l mt lot nhng cu hi, c th l trch t cc sch kinh in Nho gio v km theo mt s cu hi c tnh cht thi s c s gn b vi tinh thn chung ca u bi.
- Vn sch do : th ngn gn hn thng ch hi v cc vn d thi s, i hi cch din gii ca ngi lm. Vn sch l mt loi vn ngh lun v l mt li vn thit thc. Nhng trong thc t hc v thi, phn ln ch anh by li nhng gio iu ca Nho gio. Phi l ngi hc thc rng v thot ra ngoi khun so mi lm c nhng bi c gi tr, lin quan thit thc n x hi.
Ngoi nhng th vn dng trong thi c k trn hc sinh cng c hc thm cc th loi vn khc nh : Cu i, vn t. . . dng trong i sng hng ngy  biu l cm ngh, mng vui hay phng ving.
Ni dung chng trnh hc tp v cch lm cc th vn c hc ngay t khi cp sch n trng, t thp n cao, t d n kh. Hc sinh phi c rn luyn thnh thc k nng lm bi cc th loi vn v din t ni dung kin thc theo nhng quy nh cht ch. Song vic qu coi trng k nng v nhng quy nh  dn n tnh trng ch  qu nhiu n hnh thc, vn chng cu k, so rng.